تقویت توجه و تمرکز با کاردرمانی یکی از اهدافی است که متخصصان ما دنبال می کنند.
آیا تا به حال در حالی که مشغول انجام کاری هستید، ذهنتان ناگهان به سمت موضوعی دیگر پرت شده؟ یا فرزندتان هنگام انجام تکالیف، نمیتواند بیش از چند دقیقه روی کارش متمرکز بماند؟ این مشکل، یکی از رایجترین چالشهایی است که افراد در سنین مختلف با آن مواجهاند. توجه و تمرکز، پایهایترین مهارتهای ذهنی برای یادگیری، انجام کارهای روزمره و تعاملات اجتماعی هستند. بدون این دو توانایی، بسیاری از کارهای ما ناتمام، ناقص یا با خطا همراه خواهد بود.
در دنیای امروزی که حجم اطلاعات و محرکها لحظهبهلحظه افزایش مییابد، تمرکز کردن تبدیل به یک مهارت نایاب شده است. کودکان با تکنولوژیهای متعدد احاطه شدهاند و بزرگسالان با استرسها و مشغلههای ذهنی مداوم روبهرو هستند. همین موضوع باعث شده تا تقویت تمرکز، نه تنها برای کودکان دارای اختلالاتی مانند ADHD، بلکه برای عموم افراد، امری ضروری شود.
در این میان، یکی از راهکارهای مؤثر و علمی برای افزایش توانایی تمرکز، استفاده از خدمات کاردرمانی است. کاردرمانی با تمرکز بر عملکردهای حرکتی، شناختی و حسی، نقش مهمی در تقویت توجه و تمرکز ایفا میکند.
توجه و تمرکز چیست؟
قبل از اینکه به روشهای درمانی بپردازیم، بیایید ابتدا تعریف دقیقی از توجه و تمرکز داشته باشیم. توجه، توانایی ذهن برای تمرکز بر یک محرک خاص است، در حالی که تمرکز، فرآیندی است که طی آن مغز ما اطلاعات غیرضروری را فیلتر کرده و تنها بر اطلاعات مهم تمرکز میکند. به بیان ساده، توجه یعنی متوجه چیزی بودن، و تمرکز یعنی درگیر شدن عمیق در آن چیز.
این دو عملکرد ذهنی، مانند چراغ قوهای هستند که بر بخش خاصی از محیط نور میاندازند و بقیه را در تاریکی نگه میدارند. زمانی که توجه و تمرکز به خوبی کار کنند، فرد میتواند با بازدهی بالا یاد بگیرد، کار کند و حتی لذت ببرد. اما اگر این چراغ قوه مدام خاموش و روشن شود یا در مسیرهای مختلف حرکت کند، کارایی فرد به شدت کاهش مییابد.
اختلال در توجه و تمرکز میتواند در اثر عوامل مختلفی ایجاد شود: خستگی، استرس، اختلالات روانی، مشکلات نورولوژیکی یا حتی سبک زندگی نامناسب. در کودکان، این مشکل ممکن است به صورت بیشفعالی، حواسپرتی، مشکل در پیروی از دستورات یا بینظمی در انجام تکالیف مدرسه ظاهر شود. در بزرگسالان نیز، مشکلاتی مانند عدم توانایی در تمام کردن کارها، فراموشکاری یا تصمیمگیری ضعیف ممکن است نشانههایی از اختلال در تمرکز باشند.
نکته مهم اینجاست که تقویت توجه و تمرکز امکان پذیر است، به شرطی که با روشهای علمی و صحیح به آن پرداخته شود. اینجاست که نقش کلیدی کاردرمانی خود را نشان میدهد.
دلایل کاهش توجه و تمرکز در کودکان و بزرگسالان
کاهش توجه و تمرکز دلایل متعددی دارد که بسته به سن و شرایط فرد میتواند متفاوت باشد. در کودکان، مهمترین دلیل اختلالات رشدی مانند بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) است. این کودکان معمولاً نمیتوانند یک کار را تا انتها انجام دهند، به راحتی حواسشان پرت میشود و درک دستورات برایشان دشوار است.
اما در بزرگسالان، دلایل متفاوتتری وجود دارد. استرسهای شغلی، دغدغههای مالی، سبک زندگی بیتحرک، کمخوابی، تغذیه نامناسب و حتی اعتیاد به تلفن همراه و شبکههای اجتماعی، همگی از عواملی هستند که تمرکز را از ما میگیرند. همچنین، بیماریهایی مانند افسردگی، اضطراب یا اختلالات نورولوژیکی مانند آلزایمر نیز میتوانند تمرکز را مختل کنند.
برخی دیگر از دلایل کاهش تمرکز عبارتند از:
کمبود خواب: یکی از دشمنان اصلی تمرکز، کمخوابی است. خواب ناکافی عملکرد شناختی مغز را کاهش میدهد.
تغذیه نامناسب: مغز برای کارکرد صحیح به مواد مغذی نیاز دارد. کمبود ویتامین B، آهن یا امگا-۳ میتواند تمرکز را کاهش دهد.
عدم فعالیت بدنی: تحرک فیزیکی، باعث افزایش جریان خون به مغز شده و عملکرد شناختی را بهبود میبخشد.
محیط پر از محرک: نور زیاد، صداهای مزاحم یا فضای شلوغ، تمرکز را به شدت کاهش میدهند.
شناخت دقیق دلیل کاهش تمرکز در هر فرد، اولین قدم برای درمان و تقویت آن است. این همان کاری است که یک کاردرمان حرفهای انجام میدهد: بررسی علت، ارائه تمرین و پیگیری پیشرفت.
نقش کاردرمانی در تقویت توجه و تمرکز
کاردرمانی یکی از شاخههای علوم توانبخشی است که هدف آن ارتقاء عملکردهای ذهنی، جسمی و روانی فرد در زندگی روزمره است. اما شاید برای بسیاری سؤال باشد که چگونه این رشته میتواند بر مهارتهایی مانند تمرکز و توجه تأثیر بگذارد؟ واقعیت این است که کاردرمانگران با درک عمیق از مغز، سیستم عصبی، پردازش حسی و عملکردهای شناختی، ابزارهای بسیار مؤثری برای بهبود این مهارتها در اختیار دارند.
کاردرمانی تمرکز را با رویکردی عملی و کاربردی تقویت میکند. به جای تمرکز صرف بر صحبت یا مشاوره، کاردرمانگر با استفاده از فعالیتهای هدفمند، عملکرد مغز را به چالش میکشد. این فعالیتها ممکن است شامل بازیهای شناختی، تمرینات تعادلی، فعالیتهای حرکتی، کارهای دقیق دستی، و حتی برنامههای حسی باشد که بسته به نیاز فرد تنظیم میشوند.
یکی از ویژگیهای بارز کاردرمانی، نگاه جامع به فرد است. به عنوان مثال، یک کودک ممکن است به دلیل اختلال پردازش حسی نتواند به خوبی تمرکز کند، نه به خاطر “بیتوجهی ذاتی”. یا یک بزرگسال ممکن است در تمرکز مشکل داشته باشد به دلیل فرسودگی ذهنی و کاهش تحریک شناختی. کاردرمانگر با ارزیابی کامل از شرایط فرد، برنامهای اختصاصی طراحی میکند تا بتواند ریشهی مشکل را هدف قرار دهد.
علاوه بر این، کاردرمانی به افراد آموزش میدهد که چگونه محیط اطراف خود را برای بهبود تمرکز تنظیم کنند. حذف محرکهای اضافی، تنظیم نور و صدا، ایجاد روتینهای روزانه و حتی آموزش استراتژیهای مقابله با حواسپرتی، همگی در برنامه کاردرمانی قرار میگیرند.
بهطور خلاصه، کاردرمانی نهتنها با تمرین مستقیم ذهنی و حسی تمرکز را افزایش میدهد، بلکه با آموزش مهارتهای تنظیم رفتار و محیط، باعث میشود که فرد در درازمدت توانایی حفظ توجه و تمرکز را بهدست آورد.
تکنیک های کاردرمانی برای تقویت توجه و تمرکز
یکی از جذابترین بخشهای کاردرمانی، استفاده از تکنیکها و تمرینهای متنوع است که علاوه بر علمی بودن، برای کودک و بزرگسال لذتبخش هم هستند. برخلاف تصور رایج، تمرکز را نمیتوان فقط با دستور دادن تقویت کرد؛ بلکه نیازمند تمرینهای هدفمند و تکراری است. در ادامه با برخی از تکنیکهای مؤثر در این زمینه آشنا میشویم:
بازیهای توجهی
بازی، زبان کودک است و در عین حال یکی از ابزارهای اصلی کاردرمانگرها. بازیهایی مانند “پیدا کردن تفاوتها”، “بازی حافظه”، پازلهای تصویری، “بازی رنگها و اشکال” یا حتی بازیهای حرکتی مثل “دستور بگیر و انجام بده”، از جمله تمریناتی هستند که تمرکز بصری، شنیداری و توجه پایدار را به چالش میکشند.
فعالیتهای حرکتی دقیق
فعالیتهایی که نیاز به کنترل عضلات کوچک دست دارند، مانند خمیربازی، قیچی کردن، نخکردن مهره، کار با ابزارهای هنری یا ساخت کاردستی، همزمان باعث بهبود تمرکز و هماهنگی حرکتی میشوند. این فعالیتها برای کودکانی که نمیتوانند مدت زیادی روی کاری بمانند بسیار مفید است.
تمرینات هماهنگی چشم و دست
تمرینهایی که فرد را مجبور میکنند تا با دقت زیاد حرکات دست و دید خود را هماهنگ کند، به شدت تمرکز را تقویت میکنند. مثلا پر کردن اشکال با مداد، رنگآمیزی با قوانین خاص، یا عبور از مارپیچها با خودکار بدون خارج شدن از خط.
نکته طلایی در تمام این تمرینها، تکرار منظم و نظارت کاردرمانگر است. تمرین بدون هدف، نتیجهای ندارد؛ اما وقتی بر اساس ارزیابی و برنامه تخصصی انجام شود، تأثیر آن ماندگار خواهد بود.
کاردرمانی شناختی و تأثیر آن بر تقویت توجه و تمرکز
کاردرمانی شناختی یکی از شاخه های پیشرفتهتر این علم است که تمرکز آن بر عملکردهای عالی مغز مانند حافظه، برنامهریزی، سازماندهی، حل مسئله و توجه است. این نوع کاردرمانی برای افرادی که دچار اختلالات شناختی خفیف تا شدید هستند، مانند کودکان با ADHD یا سالمندان مبتلا به آلزایمر، بسیار مفید است.
در این روش، کاردرمانگر از تمرینهای خاصی استفاده میکند که مغز را درگیر میکند. این تمرینها میتواند شامل:
- مرتب سازی اطلاعات (مثلاً دسته بندی کارت ها با قوانین خاص)
- برنامه ریزی فعالیتها (مثل تنظیم جدول زمانبندی روزانه)
- تمرین های حافظه کوتاهمدت (مانند تکرار لیستی از کلمات یا اشیا)
- بازیهای تمرکز و انتخاب درست (مثل بازی Stroop یا انتخاب رنگ واقعی کلمات)
کاردرمانی شناختی برای بزرگسالانی که دچار استرس، اضطراب یا اختلال تمرکز ناشی از فشار کاری هستند هم کاربرد دارد. تمرینهای شناختی ذهن را آرام، منظم و هدفمند میکنند و باعث افزایش دقت در تصمیمگیری میشوند.
یکی دیگر از ابزارهای محبوب در کاردرمانی شناختی، استفاده از نرمافزارهای کامپیوتری و اپلیکیشنهای تمرکزی است. البته باید توجه داشت که این ابزارها تنها زمانی مؤثر هستند که تحت نظارت کاردرمانگر و با برنامه مشخص استفاده شوند، نه بهصورت خودسرانه.
تأثیر تمرینات حسی در تقویت توجه و تمرکز
آیا میدانستید که احساسات بدن (مثل لمس، صدا، حرکت، فشار، تعادل و…) ارتباط مستقیم با توجه دارند؟ بسیاری از کودکانی که مشکل تمرکز دارند، در واقع دچار اختلال پردازش حسی هستند؛ یعنی مغز آنها نمیتواند به درستی اطلاعات حسی را پردازش کند. کاردرمانگران با طراحی تمرینات حسی هدفمند، به این کودکان کمک میکنند تا سیستم عصبیشان بهتر عمل کند.
تمرینات حسی شامل مواردی مانند:
- تاب خوردن یا چرخش (برای تحریک سیستم وستیبولار یا تعادلی)
- فشار عمیق به مفاصل (با استفاده از پتوی سنگین یا حرکات خاص)
- بازی با بافتهای مختلف (ماسه، خمیر، پارچه زبر یا نرم)
- حرکات منظم و ریتمدار (مثل حرکات موزون با موزیک)
این تمرینات باعث میشود مغز کودک به مرور نظم پیدا کند، تحریکپذیریاش کاهش یابد و بتواند بهتر روی یک موضوع تمرکز کند. به نوعی، کاردرمانی حسی مانند تنظیم رادیوست؛ امواج را تنظیم میکند تا صدای اصلی به وضوح شنیده شود.